Etkinlik Amacı ve Kapsamı
Amaç
Zihinsel yetersizlik, zihinsel işlevlerin yanı sıra kavramsal, sosyal ve pratik becerileri kapsayan uyumsal davranışlardaki sınırlılıklarla karakterize edilen ve 18 yaşından önce ortaya çıkan bir yetersizliktir (American Association on Intellectual and Developmental Disabilities, 2019). Zihinsel yetersizlik heterojen bir yapıya sahiptir ve bu tanıyı alan bireyler farklı gelişim özellikleri gösterebilirler (Schalock vd., 2021). Zihinsel yetersizliği olan bireylerin gelişim özelliklerine uygun eğitim ve hizmetlerin planlanabilmesi açısından bu bireylerin sınıflandırılması önem taşımaktadır. Zeka puanlarını esas alan sınıflandırmaya göre zihinsel yetersizliği olan bireyler; hafif, orta, ağır ve ileri düzey olmak üzere dört gruba ayrılır (American Psychiatric Association, 2013). Hafif düzeyde zihinsel yetersizliği olan bireyler, yaklaşık %85'lik oranla bu sınıflandırma içerisinde en büyük grubu oluşturmaktadır (İlhan ve Yarımkaya, 2024). Yaygın olarak genel eğitim okullarında kapsayıcı eğitime devam eden hafif düzeyde zihinsel yetersizliği olan öğrenciler, çoğunlukla okulun ilk yıllarında fark edilmekte ve bu öğrencilerin okuma, yazma ve matematik alanlarının yanı sıra sosyal beceri alanında da sınırlılıklar sergiledikleri görülmektedir (Karasu, 2024).
Kapsayıcı eğitim denildiğinde çoğu zaman yalnızca yetersizlikten etkilenmiş bireyler akla gelse de kapsayıcı eğitim içerisinde tüm öğrencilerin gelişim özelliklerine, ilgi ve gereksinimlerine uygun eğitim almaları esastır (Eğitim Reformu Girişimi, 2016). Zihinsel yetersizliği olan öğrenciler için kapsayıcı eğitim süreci, fırsat eşitliği ilkesi doğrultusunda ve gelişim özellikleri bağlamında programların, materyallerin, yöntem-tekniklerin ve ölçme-değerlendirme süreçlerinin uyarlanmasını ve ortamın düzenlenmesini içerir (Eğitim Reformu Girişimi, 2016). Hafif düzeyde zihinsel yetersizliği olan öğrenciler için kapsayıcı eğitim en genel anlamıyla aynı sınıfta tipik gelişim gösteren yaşıtlarıyla birlikte eğitim-öğretim sürecine katılmayı ifade eder (Karasu, 2024). Kapsayıcı eğitim ile zihinsel yetersizliği olan öğrenciler de dahil olmak üzere tüm öğrencilere gelişim özellikleri doğrultusunda sunulan sosyal, akademik, duygusal ve fiziksel destekler ile onların toplumun aktif bireyleri olarak yaşamlarını sürdürmelerine katkı sağlanması amaçlanmaktadır (Karasu, 2024). Kapsayıcı beden eğitiminin zihinsel yetersizliği olan öğrencilerin gelişim alanlarına sağladığı katkılar göz önüne alındığında, kapsayıcı eğitimin teşvik edildiği ve desteklendiği alanlardan birisi de beden eğitimidir (Yarımkaya vd., 2024).
Zihinsel yetersizliği olan öğrenciler açısından beden eğitiminde kapsayıcılık, bu öğrencilerin tipik gelişim gösteren akranlarıyla birlikte beden eğitimi, oyun veya fiziksel etkinlik derslerinde eğitimsel ihtiyaçlarının karşılanmasıdır (Hodge vd., 2013). Kapsayıcı beden eğitiminde temel anlayış, her bir zihinsel yetersizliği olan birey için bireysel fiziksel eğitim programı hazırlanması ve program hedeflerine ulaşılabilmesi için alanında eğitim almış personelin desteğiyle düzenlenmiş materyal, etkinlik ve öğrenme ortamlarının kullanılmasıdır (Yarımkaya vd., 2024). Zihinsel yetersizliği olan öğrencilerin tipik gelişim gösteren diğer öğrencilerle birlikte katıldıkları kapsayıcı beden eğitimi etkinlikleri, bu bireylerin tüm gelişim alanlarında önemli ve olumlu katkılar sağlamaktadır (Yarımkaya, 2021). Kapsayıcı beden eğitimi etkinliklerine katılan zihinsel yetersizliği olan öğrencilerin genel olarak davranış sorunları azalır, psiko-duygusal iyi oluş özellikleri gelişir, sosyal etkileşim becerileri artar ve fiziksel ve motor becerileri gelişir (Özer vd., 2012; Pocock ve Miyahara, 2018; Yarımkaya, 2018). Kapsayıcı beden eğitiminin olumlu etkileri sadece zihinsel yetersizliği olan öğrenciler açısından düşünülmemelidir. Kapsayıcı beden eğitimi etkinlikleri aynı zamanda tipik gelişim gösteren öğrenciler için de farklı açılardan son derece önemli bir deneyimdir. Kapsayıcı beden eğitimine katılan tipik gelişim gösteren öğrencilerin etkinlikler neticesinde zihinsel yetersizliği olan akranlarına yönelik farkındalık ve tutum becerileri olumlu yönde artış gösterir (McKay, Block ve Park, 2015).
Kapsayıcı beden eğitiminin zihinsel yetersizliği olan ve olmayan öğrenciler üzerindeki son derece anlamlı ve olumlu etkilerine karşın yapılan bazı araştırmalar öğretmenlerin zihinsel yetersizliği olan öğrencilerin öğretimi konusunda kendilerini hazırlıksız gördüklerini ortaya koymaktadır (Qi, Wang ve Ha, 2017). Kapsayıcı beden eğitiminin başarıya ulaşabilmesi için program ve etkinliklerin uygulayıcısı konumunda olan öğretmenlerin birtakım bilgi ve becerilere sahip olması gerekmektedir. Öğretmenler tarafından yeterli destek verilirse zihinsel yetersizliği olan öğrenciler başarılı bir şekilde kapsayıcı beden eğitimine katılabilmekte ve kapsayıcı beden eğitiminin olumlu etkilerinden faydalanabilmektedir (Block ve Obruniskova, 2007).
Öğretmenlerin kapsayıcı beden eğitiminin başarıya ulaşması noktasındaki kritik rolü, onların hizmet öncesi veya hizmet içi eğitim sürecinde kapsayıcılık ve bireyselleştirilmiş eğitim programlarının yanı sıra zihinsel yetersizliği olan öğrenciler ile iletişim kurma, eğitsel uyarlamalar, ortam ve materyallerin düzenlenmesi ve değerlendirme konularında desteklenmesinin önemli olduğunu ortaya koymaktadır. Bu bağlamda mevcut projede, mesleki yaşamlarında zihinsel yetersizliği olan öğrencilerle kapsayıcı beden eğitimi uygulamalarını yürütme potansiyeline sahip beden eğitimi öğretmenliği, sınıf öğretmenliği ve okul öncesi öğretmenliği programlarının 3. ve 4. sınıflarında öğrenim gören lisans öğrencilerinin zihinsel yetersizlik ve kapsayıcı beden eğitimi konularındaki kuramsal bilgi ve uygulama becerilerinin geliştirilmesi, kapsayıcı öğretim yeterliklerinin güçlendirilmesi ve bu alandaki bilimsel çalışmalara yönelik araştırma motivasyonlarının artırılması amaçlanmıştır.
Kapsam
Mevcut projede, mesleki yaşamlarında zihinsel yetersizliği olan öğrencilerle kapsayıcı beden eğitimi uygulamalarını yürütme potansiyeline sahip beden eğitimi öğretmenliği, sınıf öğretmenliği ve okul öncesi öğretmenliği programlarının 3. ve 4. sınıflarında öğrenim gören lisans öğrencilerinin zihinsel yetersizlik ve kapsayıcı beden eğitimi konularındaki kuramsal bilgi ve uygulama becerilerinin geliştirilmesi, kapsayıcı öğretim yeterliklerinin güçlendirilmesi ve bu alandaki bilimsel çalışmalara yönelik araştırma motivasyonlarının artırılması amaçlanmıştır. Bu genel amaç doğrultusunda aşağıdaki konuların yer aldığı 19 saatlik ve 4 günlük bir etkinlik programı oluşturulmuştur:
• Zihinsel yetersizlik tanımı ve sınıflandırma,
• Zihinsel yetersizliği olan bireylerin gelişim özellikleri,
• Zihinsel yetersizlikte davranış sorunları ve baş etme yöntemleri,
• Kaynaştırma, bütünleştirme ve kapsayıcı eğitim,
• Kapsayıcı eğitimde uyarlamalar (program, ortam, materyal ve etkinlikler),
• Beden eğitiminde kapsayıcılık (faydalar, bölüm, süre, şiddet ve stratejiler),
• Bireyselleştirilmiş fiziksel eğitim programı ve değerlendirme,
• Kapsayıcı beden eğitiminde etkinlik örnekleri ve
• Kapsayıcı beden eğitiminde işbirlikli gruplar ve akran öğretimi.
